یک مطالعه جدید درباره زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی نشان می‌دهد ادامه فعالیت معادن لزوماً به معنای تداوم عرضه این مواد در بازار نیست.
بر اساس این بررسی، اختلال در فرآوری، تأمین مواد شیمیایی، انرژی، تجهیزات و حمل‌ونقل می‌تواند به گلوگاه‌هایی تبدیل شود که تولید و عرضه مس، گرافیت و عناصر نادر خاکی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
در حالی که بخش مهمی از بحث‌های مربوط به امنیت عرضه مواد معدنی بر میزان ذخایر و ظرفیت استخراج معادن متمرکز است، یک مطالعه جدید توجه را به مرحله‌ای کمتر دیده‌شده از این زنجیره معطوف کرده است: فرآوری و زیرساخت‌هایی که مواد استخراج‌شده را به محصول قابل استفاده تبدیل می‌کنند.
بر اساس گزارشی از GEM Mining Consulting، اختلال در بخش‌هایی مانند تأمین اسید سولفوریک، فعالیت واحدهای ذوب، دسترسی به تجهیزات، برق و آب یا شبکه حمل‌ونقل می‌تواند حتی در شرایطی که استخراج از معادن ادامه دارد، میزان عرضه واقعی مواد معدنی را کاهش دهد.
این مطالعه با بررسی سناریوهای مختلف، آسیب‌پذیری زنجیره تأمین مس، گرافیت و عناصر نادر خاکی را مورد توجه قرار داده است.
یافته‌های این بررسی نشان می‌دهد امنیت عرضه مواد معدنی صرفاً به وجود ذخایر یا تعداد معادن فعال وابسته نیست.
مجموعه‌ای از واحدهای فرآوری، تأمین‌کنندگان مواد اولیه و شیمیایی، تجهیزات صنعتی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل باید همزمان در وضعیت پایدار قرار داشته باشند تا ماده استخراج‌شده بتواند به محصول نهایی تبدیل شود.
اسید سولفوریک؛ گلوگاهی کمتر دیده‌شده
یکی از مهم‌ترین نکات مطرح شده در این گزارش، نقش اسید سولفوریک به‌عنوان یکی از گلوگاه‌های بالقوه زنجیره تأمین است.
این ماده در فرآیند تولید و فرآوری موادی مانند مس، نیکل، کبالت، لیتیوم و عناصر نادر خاکی کاربرد دارد و اختلال در تأمین آن می‌تواند مستقیماً ظرفیت برخی واحدهای تولیدی را تحت فشار قرار دهد.
برآوردهای مورد استناد این مطالعه نشان می‌دهد بیش از ۱۵ درصد تولید اولیه مس جهان، معادل حدود ۳.۶ میلیون تن در سال، به فرآیندهای مبتنی بر اسید وابسته است.
در چنین شرایطی، اختلال طولانی‌مدت در دسترسی به اسید سولفوریک می‌تواند بخشی قابل توجه از تولید جهانی مس را تحت تأثیر قرار دهد.
این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که زنجیره تأمین گوگرد و محصولات مرتبط با آن نیز در معرض ریسک‌های ژئوپلیتیکی و لجستیکی قرار داشته باشد.
در گزارش GEM Mining Consulting به وابستگی قابل توجه تجارت دریایی گوگرد به تنگه هرمز اشاره شده و آمده است که حدود نیمی از تجارت دریایی گوگرد جهان از این مسیر عبور می‌کند.
از سوی دیگر، توقف صادرات اسید سولفوریک از سوی چین در سال ۲۰۲۶ نیز به‌عنوان عاملی مؤثر بر افزایش ریسک تأمین این ماده مورد توجه قرار گرفته است.
مسئله فقط استخراج بیشتر نیست
پیام اصلی این مطالعه را می‌توان در یک تغییر زاویه خلاصه کرد: افزایش ظرفیت استخراج به‌تنهایی لزوماً امنیت عرضه مواد معدنی را تضمین نمی‌کند.
اگر مواد استخراج‌شده امکان فرآوری نداشته باشند، تجهیزات مورد نیاز در دسترس نباشد، انرژی یا آب کافی تأمین نشود یا مسیرهای حمل‌ونقل با اختلال مواجه شوند، افزایش تولید معدن نیز نمی‌تواند به همان نسبت به افزایش عرضه نهایی منجر شود.
از این منظر، تاب‌آوری زنجیره تأمین مواد معدنی نیازمند نگاه همزمان به چند حلقه است.
این زنجیره از توسعه معادن و ظرفیت استخراج آغاز می‌شود و تا ایجاد واحدهای فرآوری، تأمین مواد شیمیایی، زیرساخت‌های انرژی و آب و توسعه شبکه‌های لجستیکی ادامه پیدا می‌کند.
نگاه خبرشناس
آنچه این مطالعه را قابل توجه می‌کند، تغییر تمرکز از این پرسش است که «چقدر ماده معدنی در زمین وجود دارد؟» به این پرسش که «چقدر از این ماده واقعاً می‌تواند به بازار برسد؟»
در زنجیره‌های پیچیده تأمین، یک حلقه کوچک اما حیاتی می‌تواند عملکرد کل زنجیره را محدود کند.
به همین دلیل، ریسک آینده بازار مواد معدنی ممکن است نه در تعطیلی یک معدن، بلکه در کمبود یک ماده شیمیایی، محدودیت انرژی، اختلال حمل‌ونقل یا دسترسی نداشتن به یک تجهیز کلیدی ظاهر شود.
این رویکرد نشان می‌دهد سیاست‌گذاری برای امنیت مواد معدنی حیاتی، در کنار اکتشاف و استخراج، نیازمند سرمایه‌گذاری در فرآوری، زیرساخت و تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین نیز خواهد بود.
منبع اولیه: GEM Mining Consulting
تنظیم و بازخوانی تحلیلی: خبرشناس
