تجارت خارجی ایران در ۱۰ ماهه ۱۴۰۴ با وجود تحریم‌ها و شوک‌های بیرونی، افت شدیدی در حجم صادرات تجربه نکرد؛ اما ارزش صادرات کاهش یافت و ارزش واردات نیز بیش از ۱۵ درصد پایین آمد. نتیجه این روند، کاهش کسری تراز تجاری کشور از ۱۰ میلیارد به ۴ میلیارد دلار بود.
________________________________________________________________________________________________________________________
آمارهای تجارت خارجی ایران در ۱۰ ماهه ۱۴۰۴ از ترکیبی متفاوت حکایت دارد؛ وزن صادرات تقریباً ثابت مانده، ارزش صادرات کاهش یافته و در مقابل، واردات از نظر وزنی افزایش اما از نظر ارزشی کاهش پیدا کرده است.
بر اساس این آمار، صادرات غیرنفتی ایران در این مدت به ۱۳۰ میلیون تن به ارزش ۴۵ میلیارد دلار رسیده است. در مدت مشابه سال گذشته، ۱۲۸ میلیون تن کالا به ارزش ۴۸ میلیارد دلار صادر شده بود.
به این ترتیب، وزن صادرات حدود ۱.۳۳ درصد افزایش یافته، اما ارزش دلاری آن ۶.۳ درصد کاهش داشته است. این فاصله میان وزن و ارزش می‌تواند به معنای کاهش متوسط قیمت کالاهای صادراتی باشد؛ موضوعی که ممکن است تحت تأثیر قیمت جهانی کالاهای پایه، تغییر ترکیب سبد صادراتی یا شرایط فروش در بازارهای هدف قرار گرفته باشد.
واردات؛ وزن بیشتر، ارزش کمتر
در بخش واردات، ایران طی ۱۰ ماهه امسال ۳۳.۱ میلیون تن کالا به ارزش حدود ۴۹ میلیارد دلار وارد کرده است. این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۳۱.۷ میلیون تن به ارزش ۵۷.۱ میلیارد دلار بود.
بنابراین وزن واردات ۴.۶ درصد افزایش یافته، در حالی که ارزش دلاری آن بیش از ۱۵.۵ درصد کاهش داشته است.
این واگرایی نشان می‌دهد میانگین ارزش کالاهای وارداتی کاهش پیدا کرده است. مدیریت منابع ارزی و تغییر اولویت‌های وارداتی می‌تواند از عوامل مؤثر بر این روند باشد.
در همین دوره، حدود ۳ میلیارد دلار شمش طلا وارد کشور شده که نسبت به سال گذشته ۶ درصد افزایش داشته است. با توجه به نقش طلا به‌عنوان دارایی با ارزش بالا و همچنین استفاده از آن در برخی سازوکارهای تجاری و ارزی، سهم این کالا در آمار واردات قابل توجه است.
کسری تجاری ۶ میلیارد دلار کمتر شد
یکی از مهم‌ترین تغییرات در آمار ۱۰ ماهه، کاهش کسری تراز تجاری است. کسری تجاری ایران که در مدت مشابه سال گذشته حدود ۱۰ میلیارد دلار بود، امسال به حدود ۴ میلیارد دلار رسیده است.
با این حال، عامل اصلی این بهبود، جهش صادرات نبوده؛ بلکه کاهش ارزش واردات نقش مهم‌تری در محدود شدن کسری تجاری داشته است.
این مسئله اهمیت ترکیب تجارت را نشان می‌دهد. کاهش واردات در کوتاه‌مدت می‌تواند فشار بر منابع ارزی را کاهش دهد، اما اگر کاهش واردات شامل کالاهای سرمایه‌ای، فناوری و مواد اولیه تولید نیز شود، آثار آن بر ظرفیت رشد اقتصادی می‌تواند متفاوت باشد.
چین همچنان مقصد اصلی صادرات
در میان مقاصد صادراتی ایران، چین با سهم ۲۴.۲۵ درصدی در جایگاه نخست قرار دارد و پس از آن عراق، امارات متحده عربی، ترکیه و افغانستان قرار گرفته‌اند.
تمرکز صادرات در بازارهای آسیایی و کشورهای همسایه در شرایط تحریم به حفظ مسیرهای تجاری کمک کرده است. نزدیکی جغرافیایی، هزینه حمل‌ونقل و امکان استفاده از سازوکارهای مالی جایگزین از جمله عواملی هستند که اهمیت این بازارها را برای تجارت ایران افزایش داده‌اند.
در مقابل، تمرکز صادرات بر تعداد محدودی از بازارها، وابستگی تجارت خارجی به شرایط اقتصادی و سیاسی همین کشورها را بیشتر می‌کند. به همین دلیل، حفظ بازارهای فعلی در کنار گسترش مقاصد صادراتی می‌تواند نقش مهمی در کاهش ریسک تجارت خارجی داشته باشد.
امارات؛ دروازه مهم واردات
در سمت واردات، امارات متحده عربی با بیش از ۳۰ درصد سهم در صدر شرکای تجاری ایران قرار دارد و پس از آن چین و ترکیه قرار گرفته‌اند.
نقش امارات در تجارت ایران تنها به تولیدات این کشور محدود نمی‌شود و موقعیت آن به‌عنوان یک مرکز منطقه‌ای برای تجارت، واسطه‌گری و ترانزیت کالا نیز اهمیت دارد. استفاده از چنین مسیرهایی در شرایط محدودیت‌های بانکی و تجاری می‌تواند به تداوم واردات کمک کند، هرچند وابستگی به مسیرهای واسطه‌ای ممکن است هزینه مبادله را افزایش دهد.
ترانزیت؛ افت کمتر از ۵ درصد
در بخش ترانزیت خارجی نیز طی ۱۰ ماهه امسال ۱۷.۶ میلیون تن کالا از قلمرو ایران عبور کرده که نسبت به سال گذشته ۴.۶۳ درصد کاهش داشته است.
این کاهش در شرایطی رخ داده که در برخی مقاطع سال و همزمان با افزایش تنش‌های امنیتی، میزان ترانزیت تا حدود ۱۵ درصد کاهش یافته بود. بنابراین محدود ماندن افت سالانه می‌تواند نشان‌دهنده بازگشت نسبی جریان حمل‌ونقل باشد.
موقعیت ایران در مسیرهای ترانزیتی منطقه همچنان یک ظرفیت مهم برای تجارت خارجی محسوب می‌شود؛ ظرفیتی که حفظ آن به ثبات، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تسهیل فرایندهای گمرکی وابسته است.
خبرشناس چه می‌گوید؟
تصویر تجارت خارجی ایران در ۱۰ ماهه ۱۴۰۴ را می‌توان ترکیبی از حفظ نسبی حجم صادرات و کاهش ارزش واردات دانست. بهبود ۶ میلیارد دلاری تراز تجاری در نگاه نخست نشانه مثبتی در حساب تجارت خارجی است، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد این بهبود عمدتاً از مسیر کاهش ارزش واردات شکل گرفته است.
از سوی دیگر، کاهش ارزش صادرات در کنار افزایش جزئی وزن کالاهای صادرشده، موضوع ارزش افزوده و قیمت متوسط کالاهای صادراتی را به مسئله‌ای مهم تبدیل می‌کند. بنابراین برای ارزیابی وضعیت تجارت خارجی، صرفاً مثبت یا منفی شدن تراز تجاری کافی نیست و ترکیب کالاهای صادراتی و وارداتی، ارزش افزوده آنها و نقششان در تولید داخلی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
منبع اولیه: خبرگزاری مهر
بازخوانی و تنظیم: خبرشناس
